| Geschiedenis |
Vast staat, dat het adellijke Overijssels geslacht Krijt,
reeds bekend in de vijftiende eeuw als bestuurders van de Hanzestad
Deventer, van het einde van de zestiende eeuw Vosbergen heeft bezeten en
bewoond. Of de Krijts het kasteel hebben gesticht en tot ontwikkeling
hebben gebracht, staat niet vast, doch het is niet onaannemelijk; verder
onderzoek zal dit moeten uitwijzen.
Wel staat vast dat Vosbergen steeds een alodiaal goed is geweest, dat wil
zeggen het goed was niet leenroerig aan de hertogen van Gelre.
Begrijpelijk is , dat, hoewel Vosbergen altijd zo geheten heeft, de
spelling ervan varieerde bijvoorbeeld, Vossenborch, Vosberg. Op oude
kaarten, op onder andere die van Nic.Geelkerk van 1628, en in de volksmond
was het huis ook bekend onder de naam Jonker Krijtshuys of kortweg Krijt.
Het geslacht Krijt is, naar mag worden aangenomen in de reformatie de oude
moederkerk trouw gebleven, hetgeen blijkt uit huwelijken die in de
zeventiende eeuw en begin achttiende eeuw gesloten werden met bekende
Rooms Katholiek gebleven geslachten als van Wijnbergen en van Dorth tot
Medler (deze kwamen wij reeds tegen bij 't Medler
en Huis Zelle). In 1715 verloor de familie
Krijt kennelijk de belangstelling voor hun goederen aan deze zijde van de
IJssel en werd Vosbergen overgedragen aan het met hen via de Van Dorth's
tot Medler en de Van Wijnbergen tot Bussloo verwant geslacht de Van Dedems.
Thans is het huis in het bezit van de nazaten van deze familie.
Het wonderlijke van kasteel Vosbergen is niet dat het nog bestaat, er
zijn wel meer gebouwen uit de vijftiende en zestiende eeuw blijven
bestaan, maar, dat het zo ongerept is gebleven. Van de honderden kleine
versterkte edelmanshuizen uit de late Middeleeuwen zijn er praktisch geen
meer over en zeker niet in de gave renaissancevorm die wij bij dit
kasteel Vosbergen aantreffen.
Meestal werden deze kastelen aan het einde van de zeventiende eeuw, of in
de achttiende en negentiende eeuw vaak na te zijn verwoest door
oorlogshandelingen, afgebroken en vervangen of onherkenbaar veranderd naar
de mode van dien tijd.
Vosbergen ontsnapte echter als door een wonder aan verwoesting door
Spanjaarden, Fransen en Duitsers, terwijl het ook niet gemoderniseerd
werd. Het huis is, afgezien van enkele storende ingrepen in de
raampartijen, niet of nauwelijks veranderd, noch van binnen , noch van
buiten.
Aanvankelijk bestond Vosbergen uit niet meer dan een rechthoekig gebouw
van 6,5 x 8,5 meter. Deze bestond dan vaak uit een ruimte met een
verdieping, te bereiken via een spiltrap, en een zolder, het geheel soms
bekroond met een trapgevel. Om het huis werd een enkele gracht gegraven en
een ophaalbrug zorgde voor de toegang. Wel werd rekening gehouden voor
eventuele latere uitbreidingen dus bleef de gracht op afstand. Zo ook op
Vosbergen. In 150 jaar werd het huis zo'n 4 maal vergroot om tenslotte in
1623 de huidige vorm en indeling aan te nemen, daarna is nooit meer iets
wezenlijks veranderd.
In het begin achttiende eeuw heeft men deels de zandstenen kruiskozijnen
vervangen door de zogenaamde Franse kozijnen met een fijne roedeverdeling,
terwijl rond 1870, toen er aan het kasteel herstelwerkzaamheden werden
uitgevoerd, de overige kruiskozijnen werden vervangen door bij het
bouwwerk slecht passende ramen uit dien tijd. Gelukkig werd bij een
dringende restauratie in 1970, na wijs beraad besloten de raamtoestand van
1725 te herstellen, dat wil zeggen Franse ramen in de hal en keuken en
voor de rest de laat Middeleeuwse (renaissance) stenen kruiskozijnen met
boven glas in lood en beneden 2 houten naar binnen klapbare raampjes.
Helaas moest er door geldgebrek in worden berust dat niet alle ramen
aangepast konden worden. Deze beslissing was bouwkundig aanvaardbaar daar
de aanwezige ramen nog in goede staat verkeerden terwijl de andere ramen
waren verrot of bouwkundig gezien op onoordeelkundige wijze in de gevel
aangebracht waren. Ook de bijgebouwen werden grondig gerestaureerd. Aan de
voorzijde werd de midden negentiende-eeuwse toestand gehandhaafd terwijl
aan de achterzijde de zeventiende en achttiende-eeuwse situatie zoveel
mogelijk werd hersteld. Inwendig werd, behalve de van oudsher voor de
landbouw bestemde delen, die werden ingericht voor de huisvesting van de
paarden van de stoeterij Vosbergen, de bestaande woning met behoud van
haar oude karakter, aangepast aan de eisen van deze tijd.
In vroegere tijden heeft er op het voorplein tegenover het huidige
bijgebouw een tweede bijgebouw gestaan, doch dit was reeds in het begin
van de negentiende eeuw verdwenen. Van belang is nog wel te vermelden dat
aan de noordzijde van het huidige bijgebouw, lopende naar de buitengracht,
een muur van zogenaamde stapelkeien is gevonden, derhalve een niet
gemetselde muur. Dergelijke muren kunnen worden gedateerd in de jaren
1000-1100. Het is dus niet onmogelijk dat het huidige huis Vosbergen een
voorganger gekend heeft. Hierop zouden ook uitgebreide (onder water
gelegen) fundamenten aan de zuidwestzijde van het kasteel kunnen wijzen,
die eveneens doen vermoeden, dat het tegenwoordige kasteel een voorganger
heeft gehad met aanzienlijk dikker muurwerk, zon 1,5 meter. Doch hier
bevinden wij ons in het rijk der veronderstellingen.
Het buitenste grachtenstelsel dat thans als een groot rechthoek kasteel,
bijgebouw, vijver, voorplein en achtertuin omvat is eind zeventiende,
begin achttiende eeuw gegraven. In die tijd werden ook de rechthoekige
lanenstelsels, die de bij het kasteel behorende weilanden omgeven, tot
ontwikkeling gebracht. Er zij op gewezen, dat deze oude symmetrische
aanleg op Vosbergen merkwaardig goed bewaard is gebleven en dat, behalve
enkele sierbomen binnen de grachten, de negentiende-eeuwse mode der
zogenaamde Engelse landschapsparken, aan Vosbergen voorbij is gegaan,
zodat ook de buitenplaats zijn zeventiende-eeuws karakter goeddeels heeft
bewaard, hetgeen een zeldzaamheid mag heten. |